فعل بسیط فارسی و واژه‌سازی

علاءالدین طباطبائی
۱۴۳ صفحه
مرکز نشر دانشگاهی
چاپ اول، ۱۳۷۶
؟
اصل مسأله اینه که به‌جز دلیل‌هایِ احساسی ِ میهن‌گرایانه، دلیل‌های دیگه‌ای هم می‌شه برای تلاش برای واژه‌سازی و مقاومت جلوی واژه‌های بیگانه پیدا کرد. و خیلی خلاصه، این که قرض‌گیری زیاد دستگاه واژه‌سازی زبان رو نازا می‌کنه و اون‌وقت بار حافظه‌ی واژگانی زبان‌ورها مرتب سنگین‌تر می‌شه. چون ذهن اون‌ها به طور طبیعی معنی واژه‌های بیگانه رو، حتی در صورت دونستن معنی ریشه نمی‌فهمه. (مثلاً فارسی‌زبان بی‌سواد اگه معنی ماشین رو بدونه، معنی ماشین‌شویی رو خودبه‌خود می‌فهمه اما حتی در صورت بلد بدون کلمه‌ی «کار»، معنی کارواش رو باید دوباره حفظ کنه.)
و این بین مشکل اساسی واژه‌سازی فارسی کم‌بود فعل ساده است چون فعل مرکب زایایی بسیار کمی داره. یک راه حل هم ساختن فعل‌های اسمی (یا به قول اهل ادب، جعلی) هست. مثلاً اکسیدن به جای اکسید شدن، که می‌شه ازش اکسایش و اکسنده و اکسیده و این جور واژه‌ها رو ساخت.
کتاب از مبانی نظری شروع کرده و موانع جاافتادن واژه رو آورده و فهرستی از فعل‌های ساده‌ی امروز فارسی رو هم داره. بسیار مفید و علمی. نمی‌دونم چرا بازچاپ نشده.

مقالات ادبی، زبان­شناختی

علی­محمد حق­شناس
339 صفحه
انتشارات نیلوفر
چاپ اول، 1370
2800 تومان (برچسب)
خیلی شبیه به اون یکی مجموعه مقاله­ی حق­شناسه. شش تا مقاله­ی زبان­شناختی تو کتاب هست و ده تا مقاله­ی ادبی، که یکی­ش ترجمه است از یه نویسنده­ی عرب و درباره­ی طبقه­بندی استعاره­ی جرجانیه. اگه مقایسه کنیم، به نظرم اون یکی بهتر بود. یعنی تو این کتاب یکی دو جا بود که به نظرم می­شه اشکالای اساسی وارد کرد بهش. گرچه بازم بیشتر مقاله­ها خوبه و بعضیاش واقعاً تحسین­برانگیزه. (از همه بهتر به نظرم «عوالم مقال در زبان و ادبیات») حتی سه تا مقاله­ی ادبی­ای که نقد کتابن، نقد معمول نیستن و خیلی نظری وارد بحث می­شن و حتی گاهی نظریه­پرداری می­کنن. و بیشترین امتیاز مرحوم حق­شناس به نظر من همین توانایی نظریه­پردازی­ش بود. چیزی که من بین ادیبامون نمونه­شو سراغ ندارم. فهرست مقاله­ها رو توی مطلب کامل می­ذارم.

_{+ برچسب: علی­محمد حق­شناس}

ادامه نوشته

سره‌گرایی زبانی

نگار داوری اردکانی
۱۵۱ صفحه
انتشارات هرمس
چاپ اول، ۱۳۸۷
۲۲۰۰ تومان
کتاب چندین بخش داره. انگیزه‌های سره‌گرایی و انواعش رو معرفی می‌کنی (مهم‌ترینش عقلی/ احساسی)، رویکرد مکتب‌های مختلف زبان‌شناسی رو نسبت به سره‌گرایی بررسی می‌کنه و به شرایط تاریخی بروز سره‌گرایی و سرگذشت سره‌گرایی تو ایران می‌پردازه. شاید پررنگ‌ترین چیزی که آدم از کتاب یادش می‌مونه اینه که طی تاریخ، کم‌کم سره‌گرایی تبدیل به یه نوع معیارسازی شده که انگیزه‌ش بیشتر کارآمد کردن زبانه تا انگیزه‌های احساسی.
نویسنده منابع فارسی و فرنگی زیادی رو دیده و کارش علمی و سودمنده؛ اما یه اشکال اساسی سراسر کتاب دیده می‌شه و اون اینکه خیلی وقتا از اصطلاحات تخصصی استفاده می‌کنه بدون اینکه معنی‌شون رو توضیح بده و این گاهی خیلی گنگ می‌کنه کتابو.

زبان‌شناسی و نقد ادبی

راجر فالر (Fowler, Roger) و دیگران
ترجمه‌ی مریم خوزان و حسین پاینده
۱۳۲ صفحه
نشر نی
چاپ سوم (از ویراست دوم)، ۱۳۸۶
۱۶۰۰ تومان
مجموعه‌ی شش تا مقاله‌س از مهمترین افراد توی نقد ادبی زبان‌شناختی. از جمله دو تا مقاله‌ی بسیار مشهور یاکویسن: «زبان‌شناسی و شعرشناسی» و «قطب‌های استعاری و مجازی در زبان‌پریشی». مقاله‌ها همه مربوط به یک دوره نیستن و یک رویکرد ندارن و اتفاقاً چند مورد به هم‌دیگه ارجاع می‌دن و هم‌دیگه رو نقد می‌کنن. ولی به هر حال همه توسط افراد مطرح و تأثیرگذار نوشته شده‌ن. برای ما که توی این زمینه‌ها درگیر فقر متنای اساسی و مرجعیم، این کتاب غنیمته. (مخصوصاً وقتی توجه کنیم که چاپ اول کتاب سال ۶۹ بوده.) نمی‌شه انتظار داشت که توی ترجمه‌ی متنایی که به چنین زمینه‌های مربوطن (که توی فارسی بهشون زیاد پرداخته نشده) همه چیز روون و آسان‌فهم باشه و البته این طور نیست. اما به گمان من به‌نسبت ترجمه‌ی خوبیه.

مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی

ابوالحسن نجفی
۱۷۱ صفحه
انشارات نیلوفر
چاپ دهم، ۱۳۸۷
۲۸۰۰ تومان
خیلی کتاب روونیه. گرچه شاید دلیلش اینه که من تقریباً همه‌ی این حرفا رو شنیده یا خونده بودم.
کتابای زیادی که مقدمات زبان‌شناسی رو توضیح داده باشه نمی‌شناسم. یه کتاب فرهنگ معاصر درآورده که از مجموعه‌ی «معرفی خیلی کوتاه» آکسفورده و یکی هم نی درآورده به اسم مقدمات زبان‌شناسی که اونم ترجمه‌س. این کتاب اولاً تا جایی که اونا رو دیدم، محدوده‌ی کوچکتری رو انتخاب کرده برای کار. یعنی سعی کرده روش‌های کلی زبان‌شناسی رو توی واج‌شناسی و دستور اونم از دید زبان‌شناسی نقش‌گرا توضیح بده. واقعاً فقط نشون دادن روش وگرنه اگه می‌خواست توی هر مورد یه تصویر کلی به دست بده، حجم کتاب خیلی بیشتر می‌شد. در حالی که اون دو تای دیگه از بخشای خیلی متنوع‌تری توی مطالعات زبان‌شناختی حرف می‌زنن و سعی می کنن جذاب‌تر باشن. دوم اینکه همه‌ی مثالاش از فارسیه و این امتیاز بزرگیه مخصوصاً وقتی در نظر بگیریم که بین زبان‌شناسا معمولاً سواد زبان فارسی خیلی زیاد نیست.
گمون می‌کنم اگه آدم بخواد گیر بده، یه ایرادایی می‌شه به کتاب گرفت. بیشتر از نوع نحوه‌ی کاربرد اصطلاحات البته. اگر در نظر بگیریم که چاپ اول کتاب ۱۳۵۸ بوده، شاید اصن کلاً منتفی شه این بحث.

فردینان دوسوسور

جاناتان کالر (Culler, Jonathan)
ترجمه‌ی کورش صفوی
۱۶۲ صفحه
نشر هرمس
چاپ دوم، ۱۳۸۶
۲۰۰۰ تومان
چیزی در حد شاهکار به نظر می‌رسه. انقدر روشمند و دقیق و پرمغز که آدمو به تحسین وا می‌داره.
بعد از یه شرح حال کوتاه، مفاهیم اصلی نظریه‌ی سوسورو به‌تفصیل توضیح می‌ده؛ اختیاری بودن نشانه، تفکیک زبان و گفتار، محورای هم‌نشینی و جانشینی و بعدای درزمانی و همزانی مطالعه‌ی زبان. (که این بخش اخیر خصوصاً خیلی عالمانه و روشنگره و ظاهراً زمان خودش جدید هم بوده.)
فصل بعد جایگاه سوسورو توی سه بعد بررسی می‌کنه: جایگاهش توی زبان‌شناسی از قرن ۱۷ به بعد، تأثیرش توی زبان‌شناسی بعد از خودش و جایگاهش توی نوع جدید مطالعه‌ی علوم اجتماعی. (مقایسه با دورکیم و فروید)
فصل آخرم درباره‌ی نشانه‌شناسی به عنوان میراث سوسوره که توی این بخش تفسیرا و استفاده‌هایی که نظریه‌های روان‌کاوی و مارکسیسم و شالوده‌شکنی هم از سوسور کرده‌ن نسبتاً به‌اختصار توضیح داده می‌شه. شاید به خاطر همین اختصار کمی نکات مبهم توش هست. ولی در کل عالیه. یه دید کلی دقیق و روشن و علمی به آدم می‌ده.

_{+ برچسب: جاناتان کالر}

زبان و ادب فارسی در گذرگاه سنت و مدرنیته

علی‌محمد حق‌شناس
301 صفحه
انتشارات آگه
چاپ اول، 1382
2200 تومان
می‌تونم بگم شگفت‌انگیزه. آدم تازه می‌فهمه که نقد ادبی می‌تونه نه پیش‌پافتاده باشه نه چرت و پرت. ینی نه «من با فلانی از بچگی رفیقم و کتابش خیلی حس خوبی بهم داد»، نه «سبک اکنون به دست نیامده در گذشته‌ی سپری شده است». پریروز یه نشستی بودیم که سخنرانیا و سؤالا کاملاً نشون می‌داد که تصور غالب اینه که اگه حرفت قابل فهم باشه چیزی بارت نیست. به بغل‌دستیم گفتم آدم اینجاها می‌فهمه حق‌شناس چه موهبتی بود.
15 تا مقاله‌س که چهارپنج‌ تاش صرفاً مربوط به زبان‌شناسیه. باقی‌ش یا کاملاً ادبیه یا به هر دو مربوطه و البته غالباً از زبان‌شناسی به عنوان ابزار نقد ادبی استفاده می‌کنه. (لیست مقاله‌ها رو تو «مطلب کامل» می‌نویسم.) توش همه جور هست. نقد داستان، نقد شعر معاصر، نقد شعر سنتی، و جاهایی‌ام وارد نظریه‌پردازیای اساسی‌ای می‌شه که به طرز عجیبی قابل فهم و به نظر من خیلی قابل دفاعه. حتی جایی که با آدمی در حد یاکوبسن مخالفت می‌کنه.

­­_{+ برچسب: علی­محمد حق­شناس}

ادامه نوشته

گفتمان و ترجمه

علی صلح‌جو
121 صفحه
نشر مرکز
چاپ دوم، 1381
980 تومان
خیلی روون و خوبه. قاعدتاً هم باید باشه چون بحثش اصن روی مواردیه که متنو، تبدیل به متن می‌کنه. یعنی انسجام می‌ده به متن. خود صلح‌جو هم فقط کار نظری نکرده و عملاً خیلی سر و کله زده با متن و ترجمه... فصل اولش اصن در توضیح مفهوم خود گفتمان و نظریاتیه که داده شده در این مورد. فصل دوم درباره‌ی رابطه‌ی متن و بار فرهنگی پشتشه، و بخش سوم راجع به این که توی فرایند ترجمه چی کار می‌شه کرد با این گفتمانای متفاوت. ادعاش تقریباً اینه که به جای برابر ظاهری خود لفظ یا جمله، باید لفظ یا جمله‌ای رو که توی متن ترجمه آورد که همون تأثیرو تو زبان مقصد داشته باشه. طبیعتاً نه به این سادگی البته. دقیق‌تر و برپایه‌ی نظریه و بیشترم نظریه‌های یه زبان‌شناس و مترجمی به اسم نایدا. خلاصه بسیار توصیه‌شدنیه اگه تو این فضاها هستین. بحث نسبتاً به‌روزی‌ام هست تو دنیا.
الان چاپ بعدیشم که تو بازار بود تموم شده یا داره می‌شه...

آشنایی با معناشناسی

کوروش صفوی
109 صفحه
نشر پژواک کیوان
چاپ اول، 1386
1400 تومان
معنی‌شناسی، یه شاخه از زبان‌شناسیه. درباره‌ی مولفه‌های معنایی واژه‌ها و روابط واژه‌ها و جمله‌ها... هرچی دقیق‌تر و ریاضی‌وارتر. قبل از این یه کتاب مفصل‌ درباره‌ی معنی‌شناسی نوشته کوروش صفوی که سوره درآورده. خودش نوشته که اون کتاب چند تا مشکل داشت از جمله اینکه یه جاهایی طرح کلی پیچیده‌ای از مطلب داده بوده بدون توضیح کافی و از این قبیل، و این کتاب قراره که خیلی ساده فقط مقدمات معنی‌شناسی رو شامل شه برای کسایی که فقط یه آشنایی مقدماتی با زبان‌شناسی دارن.
در کل روون و روشن و خوب. مثالاشم همه فارسی‌ان. اگه هدفتون همون آشنایی ابتداییه، کاملاً توصیه می‌شه. به‌خصوص منبع دیگه‌ای هم سراغ ندارم. :دی هان... جز این دو تا، یه کتابم ترجمه کرده خود کوروش صفوی که اونو درست ندیدم.